de oorlog op zolder

Hoe het verleden zijn schaduwen vooruitwerpt, vooral als het om de zwartste bladzijden gaat, is een onderwerp dat veel theatermakers bezighoudt. De komende maanden presenteren we diverse voorstellingen die tonen hoe de Tweede Wereldoorlog nog in ons dagelijks leven doorwerkt.

Tom Dewispelaere van het Antwerpse Toneelhuis koos de klassieker Voor het pensioen van Thomas Bernhard niet zomaar. Aanleiding is de “normalisering van een woordenschat en een gedachtegoed dat de directe erfgenaam is van het rechts-extremisme van de jaren dertig”, stelt hij. “Veel uitspraken waarvan we dachten dat die tot de marges van onze politieke cultuur verdreven waren, staan opnieuw in het centrum van het maatschappelijk debat.”

lees verder onder de afbeeldingen

onmacht

Met Voor het pensioen schreef de Oostenrijkse auteur Thomas Bernhard zijn, naar eigen zeggen, beste toneelstuk. Hoewel hij het “een komedie van de Duitse ziel” noemde, is het een grimmige verhandeling over een samenleving die doorspekt blijft van haar extreemrechtse verleden. 
 
Het stuk speelt zich af op 7 oktober, een belangrijke dag voor Rudolf Höller (Pierre Bokma), want het is de verjaardag van voormalig SS-leider Heinrich Himmler. Höller was ooit kampcommandant en is nu gerespecteerd voorzitter van de rechtbank, maar hij gaat bijna met pensioen. Clara, zijn jongere aan een rolstoel gekluisterde zus, is er vandaag ook bij. Ze gaat gebukt onder het verleden en ziet met lede ogen hoe haar familie de wreedheden omarmt. In het claustrofobische en incestueuze huis van de Höllers ontvouwt zich een ideologisch machtsspel.   
 
Bernhard kaart in Voor het pensioen de onmacht en hypocrisie aan van Duitsland tegenover het eigen naziverleden, het stilzwijgen over de oorlogsschuld. Via de verontrustende extreemrechtse taal van zijn verstarde personages ventileert Bernhard zijn walging. Tegelijk stelt hij dat wij zelf niet veel beter zijn. Voor het pensioen is daarom niet zozeer een geschiedenisles, maar een uitnodiging te blijven onderzoeken in hoeverre de donkere passages uit het verleden nog altijd een rol spelen in ons dagelijks leven.

lees verder onder de afbeeldingen

oude rommel

Ook in De Stamhouder spuit het verleden zijn gif in het heden en is de oorlog nooit ver weg. In dit autobiografische boek beschrijft Alexander Münninghoff hoe hij als hummeltje van vier - de Tweede Wereldoorlog is dan nog maar een paar jaar voorbij - door het huis paradeert met de op zolder gevonden SS-helm van zijn vader. De hele familie is in de woonkamer net aan de borrel begonnen en getuige van het tafereel. Münninghoffs grootvader, die in het boek steevast de Oude Heer wordt genoemd, maant daarop zijn zoon aan om “die rommel nu eindelijk eens weg te doen”. 
 
Het is het begin van een grimmige rollercoaster vol geheimen, intriges en ingewikkelde familiebanden. Een verhaal waarin de grote en kleine geschiedenis elkaar op de huid zitten en het verleden haar schaduw blijft werpen. De Stamhouder wordt gespeeld door onder meer Willem Voogd, Reinout Bussemaker en Lot van Lunteren en is een aangrijpende theatervoorstelling die ontrafelt hoe de oorlog generaties lang doorwerkt.

lees verder onder de afbeelding

eeuwige duisternis

In Nachtland van Marius Von Mayenburg lijkt de uitwerking van de Tweede Wereldoorlog een permanent karakter te hebben. ‘Nachtland’ is een verzonnen Duits woord. Het suggereert een plek van eeuwige duisternis, alsof het ons überhaupt nooit zal lukken deze oorlog achter ons te laten. De succesvolle Duitse toneelschrijver die verbonden is aan de Berlijnse Schaubühne am Lehniner Platz, schreef een bijtende satire waarin het Europese erfgoed en de hernieuwde opmars van uiterst rechts onder de loep worden genomen. 
 
Startpunt is eveneens een vondst op de zolder die de gemoederen bezighoudt: dit keer een oud schilderij, gesigneerd door ene Adolf Hitler. De een wil het houden, de ander wil het verkopen en een derde wil het vernietigen. Dat klinkt allemaal heel ernstig en dat is het ook, maar uit de pen van Von Mayenburg vloeit ook hilarisch verbaal vuurwerk dat nergens beter tot zijn recht komt dan uit de mond van de spelers van toneelgezelschap STAN.

lees verder onder de afbeelding

mooi toch? 

Bij De Ring van Aceh door Dawn Collective is het een ring die een stroom aan herinneringen ontketend. Twee vriendinnen ontmoeten elkaar in een museumzaal. Eén van hen draagt een ring van haar oma, ooit verdiend tijdens de koloniale oorlog in Aceh. “Mooi toch?” Maar die woorden blijven hangen.

Wat begint als een alledaags gesprek, verandert langzaam in een reis door tijd en herinnering. Laag voor laag komen familieverhalen, koloniale erfenissen en persoonlijke twijfels naar boven. De Ring van Aceh is volgens de makers zelf “geen afgerond verhaal, maar een uitnodiging om te blijven luisteren, voelen en ontdekken wat het verleden vandaag nog met ons doet.”

alle voorstellingen